Dünya Genelinde Yoğun Türk Diasporası Bulunan Şehirler

Türk diasporası, özellikle 1960’lardan itibaren Avrupa başta olmak üzere dünyanın çeşitli metropollerinde önemli nüfuslara ulaşmıştır. Batı Avrupa’da 5 milyondan fazla Türkiye kökenli kişi yaşamakta olup bu topluluklar birçok ülkede en büyük göçmen gruplarından birini oluşturmaktadır[1][2]. Aşağıda, Türk diasporasının en yoğun bulunduğu bazı büyük şehirler incelenmiştir. Her bir şehir için Türk toplumunun nüfusu ve oranı, çalıştıkları sektörler ve işler, sosyoekonomik durumları ve o şehirdeki diğer önemli azınlık toplulukları ele alınmaktadır.

Berlin (Almanya)

Nüfus ve Oran: Berlin, Türkiye dışındaki en büyük Türk topluluğuna ev sahipliği yapmaktadır. Güncel resmi verilere göre şehirde yaklaşık 190 bin civarında Türkiye kökenli kişi yaşamaktadır[3]. Bu rakam, Berlin nüfusunun tahminen %7’sine karşılık gelmektedir[4]. Resmî istatistikler yalnızca Türk vatandaşı olanları ve birinci-ikinci kuşağı saydığından gerçek etnik Türk kökenli nüfus daha yüksek olup 250 bine yaklaşabileceği tahmin edilmektedir[5][4].

İstihdam ve Sektörler: Berlin’deki Türk diasporası, ilk kuşak göçmenlerin çoğu için sanayi ve işçi pozisyonlarıyla başlamıştır. 1960’larda Almanya’nın iş gücü anlaşmalarıyla gelen “Gastarbeiter” (misafir işçiler) kapsamında Türkler fabrika işçiliği, inşaat, imalat gibi sektörlerde yoğunlaştı[6]. Günümüzde Berlin Türk toplumu içinde çok sayıda küçük işletme sahibi ve esnaf bulunmaktadır. Örneğin 1990’larda Berlin’de 5-6 bin civarında Türk girişimine ait işyeri yaklaşık 20 bin kişiye istihdam sağlıyordu[7]. Güncel tahminler Berlin’de 6.500’den fazla Türk girişimci olduğunu ve Türk kökenlilerin kentin en büyük yabancı girişimci grubu olduğunu göstermektedir[8]. Bu işletmeler; restoran, döner kebap salonu, bakkal, tekstil mağazası gibi ticaret ve hizmet sektörlerinde yoğunlaşmıştır. Yeni kuşak Türk-Almanlar arasında serbest meslek, beyaz yakalı meslekler ve profesyonel kariyerlerde yer alanların sayısı da artmaktadır[9].

Sosyoekonomik Durum: Berlin’de ve genel olarak Almanya’daki Türk diasporası sosyoekonomik göstergelerde çoğunluk nüfusun gerisinde kalmıştır, ancak kuşaklar ilerledikçe durum iyileşmektedir. Araştırmalar, Türk kökenli göçmenlerin istihdam oranlarının daha düşük, işsizlik oranlarının ise daha yüksek olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin 2000’ler başında Türk kökenliler arasında işsizlik %20 seviyelerindeyken Alman nüfusta bu oran yaklaşık %6 idi[10]. Bu farkın önemli bir nedeni ilk kuşak göçmenlerin eğitim seviyelerinin düşük olması ve vasıfsız işlerde yoğunlaşmalarıdır[9]. Nitekim Türk göçmenlerin ortalama eğitim düzeyi ve mesleki niteliği arttıkça, istihdam ve gelir durumları da iyileşmektedir. Berlin’de yaşayan Türk toplumunun önemli bir kesimi halen orta-alt gelir grubundadır; ancak kendi işini kuran, üniversite mezunu yeni nesil Türk-Almanlar sayesinde orta sınıfa yükselen bir kesim de oluşmuştur[9]. Almanya Federal İş Ajansı verileri, Almanya’daki Türklerin yabancılar arasındaki işsizlerin yaklaşık %28’ini oluşturduğunu, dil bariyeri ve düşük mesleki yeterlilik gibi sorunların istihdamda engel teşkil ettiğini vurgulamıştır[11][12]. Özetle, Berlin’de Türk diasporası kentin ekonomisine önemli katkı sağlayan girişimciler barındırsa da, işsizlik ve gelir düzeyi bakımından kentin ortalamasının altında kalmaktadır.

Diğer Azınlık Toplulukları: Berlin, çok kültürlü yapısıyla Türkler dışında da büyük göçmen topluluklarına sahiptir. Kentte Türklerden sonra en büyük etnik azınlık grupları Polonyalılar, Ruslar ve Arap kökenliler olarak sıralanabilir. Örneğin Berlin’de yaklaşık 40-45 bin Polonya kökenli, 30 binden fazla Rusya veya eski Sovyet kökenli insan yaşamaktadır[13]. Son yıllarda Suriye kökenli mülteci ve göçmen sayısı da hızla artmış; 2014’te 6 bin civarı olan Berlin’deki Suriyeli sayısı 2024’te 46 bini aşmıştır[14]. Ayrıca Vietnam kökenli topluluk (Doğu Berlin geçmişinden gelen), eski Yugoslavya kökenliler ve Arnavutlar da Berlin’deki diğer belirgin azınlıklardır. Ancak Türkler %7 ile kentin en büyük etnik azınlık grubu olmayı sürdürmekte, onu Polonyalılar ve ardından Arap (Suriye, Lübnan, Filistin) ve eski Sovyet kökenli topluluklar izlemektedir.

Londra (Birleşik Krallık)

Nüfus ve Oran: Londra, Türk diasporasının en kalabalık olduğu şehirlerden biridir. 2019 tahminlerine göre Büyük Londra’da 600 bin civarında Türk kökenli nüfus bulunmaktadır[15]. Bu sayıya, Birleşik Krallık’ta yaşayan Türk asıllı Kıbrıslılar (~400 bin) da dahildir; Türkiye doğumluların sayısı ise yaklaşık 200 bin civarındadır[15]. Londra’nın toplam nüfusu (~9 milyon) içinde Türk diasporası yaklaşık %6-7’lik bir paya sahiptir. Özellikle kentin kuzeyinde Enfield, Haringey, Hackney gibi bölgeler yoğun Türk nüfusuyla bilinir[16].

İstihdam ve Sektörler: Londra’daki Türk (ve Türkçe konuşan Kıbrıslı) toplumu, göç tarihine bağlı olarak çeşitli sektörlerde yoğunlaşmıştır. Türk Kıbrıslılar 1950’lerden itibaren Londra’ya yerleşirken çoğunlukla tekstil ve konfeksiyon sektöründe çalıştılar; 1980’lere gelindiğinde Londra’daki Türkçe konuşan topluluğun %90’ından fazlası tekstil endüstrisinde istihdam edilmişti[17]. Türkiye’den gelen göçmen dalgaları (özellikle 1970’ler ve 1980’lerde) ise gıda üretimi, lokantacılık, perakende ticaret gibi alanlarda işgücü ihtiyacını karşıladı. Günümüzde Londra Türk diasporası içerisinde kendi işini kuran çok sayıda kişi bulunmaktadır. Kuzey Londra’nın ana caddelerinde Türklerin açtığı restoranlar, kebap salonları, fırınlar, bakkallar, manavlar yaygındır. Bunun yanı sıra toplum üyeleri ulaştırma (taksi, nakliye), inşaat, temizlik ve bakım hizmetleri gibi sektörlerde de önemli oranda çalışmaktadır. Ne yazık ki bu yoğunlaşma bazı sömürü risklerini de beraberinde getirmiştir. 2022 yılında Londra’da Türkiye ve Kürt kökenli işçilerle yapılan bir anket, birçoğunun uzun saatler boyunca düşük ücretlerle çalıştığını ortaya koymuştur – bazıları saatte £3 gibi çok düşük ücretlere çalıştırılmakta, ortalama saatlik ücret ise sadece £8.77 ile yasal asgari ücretin altında kalmaktadır[18][19]. Dil engeli ve haklarını bilmemek, bu çalışanları özellikle hizmet sektöründe kayıtdışı ve güvencesiz işlerde sömürüye açık hale getirmektedir[20][19]. Öte yandan Londra’daki Türk diasporasının yeni neslinde eğitim düzeyi yükseldikçe profesyonel mesleklere girenler de artmıştır. Avukatlık, mühendislik, finans ve kamu sektörü gibi alanlarda faaliyet gösteren Türk kökenli Britanyalılar bulunmaktadır ancak genel olarak toplum, ortalama olarak düşük maaşlı sektörlerde yoğunlaşmaya devam etmektedir.

Sosyoekonomik Durum: Londra’daki Türk toplumu sosyoekonomik açıdan geniş bir yelpazeye yayılır. Bir yanda başarılı Türk iş insanları, esnaflar ve yüksek öğrenim görmüş meslek sahipleri bulunurken; diğer yanda yoksulluk sınırında yaşayan, düşük ücretli ve uzun saatler çalışan geniş bir kesim mevcuttur. Yukarıda belirtilen anket bulguları, özellikle kayıtdışı ekonomi ve işçi hakları ihlallerinin Türk ve Kürt göçmenler arasında ciddi bir sorun olduğunu göstermiştir[18][19]. Bu durum, hane gelir düzeyinin düşük kalmasına ve konut, sağlık, eğitim imkânlarına erişimde zorluklara yol açabilmektedir. Eğitim konusunda, Türk diasporasının ilk kuşak üyeleri genellikle sınırlı eğitimle geldiklerinden çocukları ve torunları arasında bir kuşak atlarken eğitim seviyesinde artış gözlenmektedir. Nitekim Birleşik Krallık doğumlu Türk kökenli gençler arasında üniversiteye devam oranı, ebeveyn kuşağına göre belirgin biçimde yüksektir. Bununla birlikte, özellikle dil sorunu yaşayan ve İngiliz eğitim sistemine uyumda zorlanan kesimler için okul terki ve düşük başarı problemleri de rapor edilmiştir. Genel olarak Londra Türk diasporası, kentin diğer büyük göçmen gruplarıyla benzer şekilde, toplumsal tabakalaşmanın alt ve orta dilimlerinde yoğunlaşmakta; ortalama gelir düzeyi Britanya ortalamasının altında seyretmektedir. Ancak mahalle dayanışması, aile işletmeleri ve girişimcilik ruhu sayesinde ekonomik olarak kendi kendine yetme ve toplumsal hareketlilik imkânları da yaratılmıştır.

Diğer Azınlık Toplulukları: Londra, dünyanın en kozmopolit şehirlerinden biri olup Türk diasporası da bu çeşitlilik içinde bir gruptur. Şehirdeki en büyük etnik azınlık grupları Güney Asya kökenliler (Hint, Pakistan, Bangladeş asıllı Britanyalılar) ve Afrika/Karayip kökenli topluluklardır. 2021 verilerine göre Londra nüfusunun yaklaşık %20,8’i Asya kökenliyken %13,5’i siyah Afrika veya Karayip kökenlidir[21]. Özellikle Hint asıllı Britanyalılar Londra’da sayıca en büyük göçmen gruplarındandır (500 binden fazla, ~%6). Pakistanlı ve Bangladeşli topluluklar da toplam nüfusun önemli bir kısmını oluşturur. Yine Karayip kökenli (Jamaika, Trinidad vb.) ve Afrika’nın çeşitli ülkelerinden (Nijerya, Gana, Somali vb.) gelen nüfus, Londra’nın demografisinde büyük yer tutar. Doğu Avrupa göçmenleri (örneğin Polonyalılar, Rumenler) de son yıllarda hızla artmıştır. Kısacası Londra’da Türk diasporası, Hint ve Pakistan kökenlilerden Nijerya ve Jamaika asıllılara kadar uzanan geniş bir etnik mozaiğin parçasıdır.

Paris (Fransa)

Nüfus ve Oran: Fransa, Avrupa’da Almanya’dan sonra en büyük Türk nüfusuna sahip ülkelerden biridir. Tahminler Fransa’daki Türkiye kökenli kişi sayısının 800 bin ile 1 milyon arasında olduğunu göstermektedir[22]. Bu nüfusun önemli bir bölümü Paris ve çevresinde yaşamaktadır. Resmî veriler etnik köken tutmadığı için net rakamlar zor olsa da, 2010’larda yapılan bir çalışma Île-de-France (Paris metropol bölgesi) bölgesinde yaklaşık 48.840 Türkiye doğumlu göçmenin kayıtlı olduğunu belirtmiştir[23]. Bu sayı sadece birinci kuşak göçmenleri içerir; Fransa doğumlu ikinci ve üçüncü kuşak Türk-Fransızlar da eklendiğinde Paris ve çevresindeki Türk kökenli nüfusun 100 binin üzerinde olduğu tahmin edilebilir. Paris kenti toplam nüfusu içinde Türk kökenlilerin oranı çok yüksek olmamakla birlikte (muhtemelen %1-2 düzeyinde, banliyöler dahil), belirli banliyö semtlerinde Türk toplulukları yoğunlaşmıştır. Örneğin Paris’in 10. arrondissement semti “La Petite Turquie” (Küçük Türkiye) olarak anılmakta ve Türk işletmeleriyle tanınmaktadır[24].

İstihdam ve Sektörler: Fransa’daki Türk diasporası büyük ölçüde işçi göçüyle oluşmuştur. Fransa ile Türkiye arasında 1965’te imzalanan işgücü anlaşması sonrasında özellikle 1970’li yıllarda Türk işçileri sanayi sektöründe çalışmak üzere Fransa’ya gelmiştir[25]. 1975’e gelindiğinde Fransa’da 55 bin civarında Türk işçi varken, 1990’larda bu sayı katlanarak artmıştır[25]. Türk göçmenler özellikle otomotiv, tekstil, inşaat ve maden gibi sektörlerde yoğunlaşmış; örneğin kuzey Fransa’da maden ve fabrikalarda, Lyon çevresinde sanayide Türk işçi nüfusu oluşmuştur. Çoğunluğu Orta Anadolu’nun kırsal bölgelerinden gelen ilk kuşak Türkler, vasıfsız veya yarı-vasıflı işlerde çalışmışlardır. Günümüzde ise Fransa’daki Türk kökenliler arasında esnaflık ve küçük işletmecilik önemli yer tutar. Paris ve diğer kentlerde çok sayıda Türk restoranı, kafesi, marketi, kasabı bulunmaktadır. Özellikle döner kebap işletmeleri Fransa’da Türk topluluğunun simgelerinden biri haline gelmiştir. Bunun yanı sıra ikinci kuşak arasında zanaatkârlar (örneğin oto tamircileri, terziler) ve son yıllarda profesyonel meslek sahipleri de (mühendis, doktor, öğretmen gibi) giderek artmaktadır. Yine de genel fotoğrafta, Türk-Fransız toplumu ağırlıklı olarak işçi ve hizmet sektörü kökenini korumaktadır. Bir araştırmaya göre Avrupa’daki Türk diasporasının yaklaşık yarısı tam zamanlı çalışırken, ortalama hane geliri aylık ~2.520 € civarındadır ki bu, Fransa’nın genel ortalama gelirine yakın bir düzeydedir[26][2]. Bu da Fransa’daki Türk toplumunun ekonomik olarak kısmen istikrarlı bir profil sergileyebildiğini göstermektedir.

Sosyoekonomik Durum: Türk diasporasının Fransa’daki durumunun, Almanya’ya kıyasla daha iyi entegre olduğu yönünde bulgular vardır. Yapılan anketler ve araştırmalar, Fransa’daki Türk kökenli nüfusun eğitim seviyesinin görece yüksek, topluma uyumunun ileri, ayrımcılık algısının da daha düşük olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin dört ülkeyi kapsayan bir çalışmada, Fransalı Türklerin kendilerini Fransız toplumunca kabul görme ve yaşam memnuniyeti düzeylerinin Almanya ve Avusturya’dakilere kıyasla daha olumlu olduğu saptanmıştır[27][28]. Yine aynı araştırmada, Türk diasporasının Fransa örneğinde daha eğitimli ve genç kuşağın entegre olma eğiliminde olduğu belirtilmiştir[29][30]. Elbette Fransa’da da Türk toplumu içerisinde işsizlik ve düşük gelir problemi tamamen ortadan kalkmış değildir. Özellikle sanayi işçiliğinin gerilemesiyle, vasıfsız işgücünün bir kısmı işsizlikle karşılaşmıştır. Ancak Fransa sosyal devletinin sunduğu haklar (asgari ücret uygulaması, sosyal yardım vb.) sayesinde, çalışan Türk kökenlilerin büyük bölümü asgari yaşam standardına erişebilmektedir. Eğitim alanında, Türk asıllı gençlerin önemli kısmı meslek liselerine veya üniversitelere devam etmekte; böylece bir önceki kuşağa göre daha kalifiye işlerde yer alma şansı bulmaktadır. Toplumsal katılım noktasında da Türk-Fransızlar siyaset (belediye meclis üyeleri, danışmanlar), sivil toplum ve iş dünyasında temsil edilmeye başlamıştır. Özetle, sosyoekonomik bakımdan Türk diasporası Fransa’da işçi sınıfı kökenini korumakla birlikte, giderek çeşitlenen ve Fransız toplumuyla bütünleşen bir profil sergilemektedir.

Diğer Azınlık Toplulukları: Paris ve genel olarak Fransa, göçmen nüfus denince ilk akla gelen topluluklar Kuzey Afrika kökenlilerdir. Özellikle Cezayir, Fas ve Tunus kökenli Fransızlar, ülke genelinde milyonlarla ifade edilen nüfuslara sahip olup Paris metropolünde de en büyük etnik azınlık grubunu oluştururlar. Örneğin Fransa’da Cezayir asıllı nüfusun 1,5 milyonun üzerinde, Fas kökenlilerin ~1 milyon civarında olduğu tahmin edilir. Paris banliyölerinde bu gruplar Türk kökenlilerden sayıca katbekat fazladır. Afrika’nın Sahra-altı bölgesinden gelen göçmenler (Senegal, Mali, Fildişi Sahili gibi) de Paris’in etnik mozaiğinde büyük yer tutar. Bunların yanı sıra Portekizliler (özellikle 1960-70’lerde gelen büyük işçi göçü dalgasıyla), İtalyanlar ve Asya kökenli (Vietnamlı, Kamboçyalı, Çinli) topluluklar da Paris’teki dikkate değer azınlıklardandır. Örneğin Paris’in 13. bölgesi büyük bir Çin Mahallesi’ne sahiptir. Özetle, Paris özelinde Türk diasporası, baskın Kuzey Afrikalı göçmen nüfusunun ardından, diğer Avrupa dışı azınlıklarla birlikte orta büyüklükte bir göçmen grubu olarak konumlanmaktadır.

Rotterdam ve Amsterdam (Hollanda)

Nüfus ve Oran: Hollanda, nüfusa oranla en büyük Türk diasporalarından birine sahiptir. Ülkede ilk ve ikinci kuşak olarak resmi kayıtlara geçmiş 410 bini aşkın Türkiye kökenli insan vardır (2022 itibarıyla ~430 bin)[31]. Bu topluluk büyük ölçüde büyük şehirlere yerleşmiştir: En kalabalık Türk nüfusu Rotterdam şehrindedir (~47.600 kişi)[32]. Onu Amsterdam (~44.500 kişi) ve Lahey (Den Haag) (~42.100 kişi) takip etmektedir[32]. Bu rakamlar ilgili şehirlerin nüfusunun oldukça büyük bir bölümüne tekabül eder. Örneğin Rotterdam’ın yaklaşık 650 binlik nüfusunun %7’sinden fazlası Türk kökenliyken, Lahey’de bu oran %8 civarına ulaşmaktadır. Amsterdam’da ise nüfusun yaklaşık %5’i Türkiye kökenlidir. Ayrıca orta ölçekli bazı Hollanda kentlerinde de Türk toplulukları yoğunlaşmıştır; Deventer ve Enschede gibi şehirlerde nüfusun %7’sinden fazlası, Almelo gibi kentlerde ise %8’i Türk kökenlidir[33][34].

İstihdam ve Sektörler: Hollanda’daki Türk diasporası, 1960’lar ve 70’lerdeki işgücü göçüyle birlikte başta sanayi ve imalat sektörlerinde çalışmaya başlamıştır. Amsterdam, Rotterdam, Lahey, Utrecht gibi büyük şehirlerin yanı sıra Limburg (Güney Hollanda) ve Twente (doğuda) sanayi bölgelerindeki fabrika ve işyerlerine Türk işçiler alınmıştır[35]. Örneğin Rotterdam ve Amsterdam’da Türk işçiler liman, metalürji, gıda işleme gibi alanlarda istihdam edilirken; Eindhoven ve çevresinde (Philips fabrikaları gibi) elektronik ve elektrikli eşya üretiminde Türk işgücü yer almıştır. Zamanla aile birleşimi yoluyla nüfus arttıkça, Türk diasporası perakende ticaret (özellikle Türk bakkalları, manavlar, kasaplar), lokantacılık (döner büfeleri, restoranlar) ve ulaşım/sevkıyat gibi hizmet sektörlerine de yayıldı. Günümüzde Rotterdam ve Amsterdam gibi kentlerde çok sayıda Türk marketi, fırını ve restoranı görmek mümkündür. Türk gençlerinin eğitim seviyesinin yükselmesiyle birlikte Hollanda doğumlu Türk kökenliler arasında memuriyet, ofis işleri, teknik elemanlık gibi pozisyonlara girenler de mevcuttur. Ancak yapılan araştırmalar, Hollanda ve Almanya’daki Türk kökenli göçmenlerin istihdam kalitesi açısından yerli halktan geride olduğunu göstermektedir: Türk kökenlilerde işsizlik oranı daha yüksek, sürekli/kadrolu işte çalışma oranı daha düşük ve yapılan işlerin statü puanı daha düşük bulunmuştur[9]. Bu durumun bir nedeni Türk topluluğun ortalama eğitim seviyesinin Hollanda genelinden düşük olmasıdır. Sonuç olarak, Hollanda’daki Türk diasporası geçimini ağırlıkla işçi sınıfı ve esnaf konumlarında sağlamaktadır. Yine de Türk girişimcilerin açtığı marketler, restoranlar ve şirketler sayesinde kendi içinde bir ekonomik ekosistem oluşturduğu da söylenebilir.

Sosyoekonomik Durum: Türklerin Hollanda toplumuna entegrasyonu, uzun yıllardır tartışılan bir konudur. Genel tabloya bakıldığında Türk kökenli Hollandalıların istihdam, eğitim ve gelir göstergeleri ülkenin yerli nüfus ortalamasına kıyasla daha düşük kalmaktadır. İşsizlik özellikle genç kuşakta önemli bir sorun olagelmiştir. Eğitim alanında, Türk kökenli öğrenciler arasında üniversiteye devam oranı Hollanda ortalamasının altındadır; bununla birlikte mesleki eğitim kurumlarına yönelim yüksektir. Dil yeterliliği konusunda birinci kuşaklar genellikle sınırlı Hollandaca bilgisine sahipken, ikinci kuşak iki dilli olabilmekte ve Hollandacayı akıcı konuşabilmektedir[36]. Türk toplumunun Hollanda’daki varlığı 50 yılı aşkın süredir devam ettiği için ekonomik durum açısından bir heterojenlik söz konusudur: Bir yanda gayet başarılı iş insanları, doktorlar, mühendisler gibi yüksek gelirli kesimler belirmiş; diğer yanda işsizlik ödeneğine veya sosyal yardıma ihtiyaç duyan kesimler de varlığını sürdürmüştür. Resmi verilere göre, Hollanda’da kişi başına düşen ortalama yıllık gelir ~€30 bin düzeyindeyken Türk kökenli göçmenlerde hanehalkı gelirinin bu ortalamanın altında kaldığı rapor edilmiştir (net aylık ~€2520, anket verisi)[26]. Bununla beraber Hollanda’nın kapsamlı sosyal güvenlik sistemi sayesinde, düşük gelirli Türk kökenli aileler de sağlık, eğitim ve konut konusunda destekler alabilmektedir. Konut konusunda özellikle büyük şehirlerde Türkler genellikle işçi mahallelerinde veya belirli semtlerde kümelenmiş, zamanla bu mahallelerde kendi kültürel izlerini (cami, dernek, market vs.) oluşturmuştur. Suç ve uyum sorunları geçmişte dile getirilmiş olsa da, günümüzde Türk kökenli gençler Hollanda toplumuna önemli ölçüde aşina ve dahildir. Özetle sosyoekonomik açıdan Hollanda Türk diasporası, orta-alt gelir grubu ağırlıklı, istikrarlı ancak yerlilere kıyasla dezavantajlı bir konumda durmaktadır; ancak kuşaklar ilerledikçe eğitim ve gelir profilinde iyileşme eğilimi görülmektedir.

Diğer Azınlık Toplulukları: Rotterdam, Amsterdam gibi Hollanda şehirlerinde Türklerden başka büyük göçmen topluluklar da yaşamaktadır. Özellikle Fas kökenli (Fas/Mağrip asıllı) topluluk, Türkler ile benzer büyüklüktedir – Hollanda genelinde Türk ve Fas kökenliler nüfusun yaklaşık %2,4’ünü oluşturarak en büyük iki göçmen grubu konumundadır[37]. Nitekim Rotterdam ve Amsterdam’da da Faslı göçmenler sayıca Türklerle karşılaştırılabilir düzeydedir. Örneğin Amsterdam’ın bazı mahallelerinde Fas kökenli nüfus oldukça yoğundur. Bunun yanı sıra Hollanda’nın eski sömürgelerinden gelen Surinam ve Endonezya kökenli topluluklar da büyük önem taşır (ülke nüfusunun ~%2’si Surinam asıllı, %2’si Endonezya kökenlidir)[37]. Özellikle Amsterdam’da Surinam kökenli Hollandalılar belirgin bir nüfusa sahiptir. Felemenk Antilleri (Karayip) kökenliler de yine şehir nüfusunun bir parçasıdır. Rotterdam özelinde, Marokan (Faslı) ve Cape Verdeli göçmenler tarihsel olarak önemli yer tutmuştur. Özetle, Hollanda şehirlerinde Türk diasporası Faslılar, Surinamlılar, Endonezyalılar gibi diğer büyük topluluklarla yan yana yaşamaktadır ve bu gruplar kentsel yaşamda birlikte Hollanda’nın çokkültürlü yapısını oluşturmaktadır.

Viyana (Avusturya)

Nüfus ve Oran: Avusturya, kişi başına düşen Türk göçmen sayısının yüksek olduğu bir diğer Avrupa ülkesidir. Ülkede farklı tahminlere göre 360 bin ile 500 bin arasında Türkiye kökenli insan yaşamaktadır (2010/11 verileri)[38]. Bu nüfusun büyük bölümü başkent Viyana’da toplanmıştır. Viyana’da 2021 yılı itibarıyla Türk vatandaşlığına sahip yaklaşık 118.000 kişi ikamet etmekteydi[39]. Avusturya vatandaşı olmuş Türk kökenliler de dahil edildiğinde, şehrin toplam Türk asıllı nüfusunun 200 bine yaklaştığı belirtilmektedir[40]. Viyana’nın 1,9 milyonluk nüfusunda Türk diasporasının payı bu hesapla %10 civarı gibi oldukça yüksek bir orana tekabül edebilir (sadece Türk vatandaşlarını baz alırsak ~%6). Avusturya genelinde Türkler ülkenin en büyük yabancı kökenli gruplarından biridir ve toplam nüfusun ~%2,2’sini oluşturmaktadır[41][40].

İstihdam ve Sektörler: Avusturya’daki Türk göçmenler de diğer Avrupa ülkelerinde olduğu gibi ilk olarak misafir işçi statüsünde gelmişlerdir. 1964’te Türkiye ve Avusturya arasında imzalanan anlaşma ile, inşaat ve imalat sanayii başta olmak üzere Türk işçiler Avusturya’ya kabul edilmiştir[6]. 1960’ların sonu ve 1970’lerin başında Viyana ve çevresindeki büyük inşaat projelerinde, fabrikalarda (örneğin çelik endüstrisi, tekstil) çok sayıda Türk işçi istihdam edilmiştir. 1973’ten sonra Avrupa’daki ekonomik durgunlukla birlikte Avusturya göç politikalarını sıkılaştırmış ve yeni işçi alımını durdurmuştur[6]. Bunu takiben Türk toplumu aile birleşimiyle büyümeye devam etti ve kalıcı bir diaspora halini aldı. Bugün Viyana’daki Türk kökenliler arasında esnaf ve hizmet sektörü çalışanları önemli yer tutar. Kentte Türklerin işlettiği çok sayıda market, kebapçı, kafe, kuaför vb. bulunmaktadır. İlk kuşak Türkler ağırlıkla işçi (fabrikada, ustalıkta) olarak çalışırken, ikinci kuşakta ticaret ve küçük işletme sahipliği yaygın bir trend olmuştur. Ayrıca Avusturya doğumlu genç nesil içinde eğitimle meslek edinmiş (ör. teknisyen, memur, öğretmen) kişiler de artmaktadır. Bir araştırma, Avusturya’daki Türkiye doğumlu nüfus içinde çalışanların üçte birinin nitelikli işçi, üretim, nakliye ve benzeri alanlarda, dörtte birinin ise profesyonel mesleklerde olduğunu saptamıştır[42]. Bu veri, topluluk içinde önemli bir kesimin hala mavi yakalı işlerde olduğunu ancak hatırı sayılır bir bölümün de beyaz yakalı mesleklere geçtiğini gösterir. Özellikle Viyana’nın favori Türk semtlerinden sayılan Favoriten ve Ottakring bölgelerinde Türk işyerleri ve emekçileri yoğunluktadır. Genel olarak Avusturya Türk diasporası, ekonomide işçilikten işletmeciliğe geçiş sürecini kısmen yaşamaktadır denebilir.

Sosyoekonomik Durum: Avusturya’daki Türk toplumu, sosyoekonomik göstergeler açısından bazı zorluklarla karşılaşmıştır. İşsizlik, özellikle 1990’lar ve 2000’lerde, vasıfsız göçmen işçiler arasında yüksek seyretmiştir. Bununla birlikte Avusturya’nın geniş sosyal devlet uygulamaları (işsizlik sigortası, çocuk yardımı vb.) sayesinde Türk kökenli aileler temel yaşam standartlarını koruyabilmiştir. Eğitim alanında, Türk asıllı gençlerin önemli bir kısmı zorluk yaşamış; Avusturya eğitim sistemindeki ayrışma nedeniyle birçoğu Hauptschule veya meslek okuluna yönelirken, liseye (Gymnasium) ve üniversiteye gidenlerin oranı düşük kalmıştır. Bu durum, ikinci kuşak Türklerin meslekî pozisyonlarını sınırlayabilmektedir. Ayrıca Avusturya’da zaman zaman yükselen yabancı karşıtlığı ve ırkçı söylemler, Türk diasporasının toplumsal aidiyet hislerini zedelemiştir. 2000’li yıllarda yapılan bir anket, Avusturya’da Türk kökenlilerin Avusturyalılar tarafından kabul görme duygusunun Almanya’dakinden bile daha düşük olduğunu, ayrımcılığa uğrama hissinin daha yaygın olduğunu ortaya koymuştur[43][44]. Nitekim Almanya ve Fransa ile karşılaştırıldığında, Avusturya’daki Türk diasporası kendini toplumun dışında kalmış hissetmeye daha yatkındır. Bunun sosyoekonomik yansımaları, gettolaşma eğilimi ve düşük sosyoekonomik mobilite şeklinde görülür. Öte yandan, Avusturya vatandaşlığına geçen hatırı sayılır sayıda Türk kökenli vardır ve bunlar siyaset ile kamuda da varlık göstermeye başlamıştır. Genç kuşakta üniversite mezunları ve girişimciler çıkmaya devam etmektedir. Özetle Avusturya Türk toplumu orta düzeyde bir refah seviyesine sahip olsa da, gelir ve eğitim açısından ülkedeki yerliler ve diğer bazı göçmen gruplarla arasında belirgin farklar mevcuttur. Özellikle dil sorunu ve eğitimdeki dezavantajlar sosyoekonomik ilerlemeyi yavaşlatmıştır. Ancak kuşak ilerledikçe bu farkların kapanması için adımlar atılmaktadır.

Diğer Azınlık Toplulukları: Viyana, Türk diasporasının yoğun olduğu bir şehir olmakla birlikte, kentte daha da büyük başka göçmen grupları da vardır. Özellikle Eski Yugoslavya kökenli topluluklar Viyana’da başı çeker. Şehirdeki en büyük etnik azınlık, Sırplar olup sayıları yaklaşık 120 bini aşmaktadır; ikinci sırada Türkler (118 bin civarı) ve üçüncü olarak Boşnaklar (yaklaşık 97 bin) gelmektedir[45]. Bu veriler, Viyana’da Türklerin Sırp ve Boşnak topluluklarıyla birlikte en büyük üç göçmen grubundan biri olduğunu göstermektedir. Ayrıca Hırvatlar ve Rumenler de kayda değer büyüklüktedir. Avusturya’da işçi göçü dalgalarında önce Yugoslavya kökenliler geldiğinden, Türkler bu grupların ardından en büyük kitleyi oluşturmuştur. Bugün Viyana sokaklarında Türkçe kadar sıklıkla duyulan Sırp-Hırvatça dilleri, şehrin çokkültürlü kimliğinin bir parçasıdır. Türklerin yoğun olduğu semtlerde aynı zamanda Sırp, Boşnak, Hırvat kökenli nüfus da yoğundur. Bunların yanı sıra Viyana’da Alman asıllı, Polonyalı, Romanyalı ve yeni göçle gelmiş Suriye, Afganistan kökenli topluluklar da bulunur ancak sayıca Türk ve eski Yugoslav gruplardan daha azdır. Özetle, Viyana’da Türk diasporası, Sırp ve Boşnak topluluklarıyla birlikte kentin en büyük azınlık nüfus segmentini oluşturmakta ve şehrin kültürel dokusuna katkı vermektedir[39].

Melbourne (Avustralya)

Nüfus ve Oran: Türk diasporasının Avrupa dışındaki en yoğun toplandığı şehirlerden biri de Melbourne’dür. Avustralya’ya Türk göçü 1960’larda başlamış ve özellikle Melbourne kenti Türk kökenlilerin yerleşim merkezi olmuştur. 2013 yılı itibarıyla Melbourne metropolünde yaklaşık 300 bin Türk kökenli kişinin yaşadığı ileri sürülmüştür[46]. Bu sayı muhtemelen Türkiye göçmenlerini, Avustralya’da doğan ikinci-üçüncü kuşakları ve Kıbrıs Türkü kökenlileri kapsamaktadır. Daha güncel resmî verilere göre ise 2021 nüfus sayımında Victoria eyaletinde (başkenti Melbourne) 47.000 kadar kişi Türk asıllı olduğunu beyan etmiştir[47]. Ayrıca Avustralya genelinde tahminen 120 bin civarı Türk kökenli Kıbrıslı Avustralyalı da bulunmaktadır[46]. Bu veriler ışığında, Melbourne’un 5 milyonluk metropol nüfusunda Türk kökenlilerin oranının %5-6 düzeyine ulaşabileceği söylenebilir. Nitekim Avustralya’nın Türkiye kökenli nüfusunun yarısından fazlası Melbourne’de toplanmıştır[48]. Türk toplumu daha çok kentin kuzey ve kuzeybatı banliyölerinde (Broadmeadows, Coburg, Brunswick, Meadow Heights gibi bölgelerde) yoğunlaşmıştır[49][50].

İstihdam ve Sektörler: Avustralya’daki Türk diasporasının işgücü profili, ilk nesil göçmenlerin sanayi ve imalat işçiliği ile hayata atıldığı bir hikâye ile başlar. 1967’de Türkiye ile Avustralya arasında imzalanan anlaşma sonrasında gelen ilk büyük göç dalgası, Melbourne’da özellikle otomotiv, metal ve tekstil fabrikalarında iş bulmuştur[51][50]. Örneğin Melbourne’un Broadmeadows semtinde kurulu Ford otomobil fabrikası, 1970’lerde çok sayıda Türk işçi istihdam etmiştir. İlk kuşak Türklerin önemli bir kısmı fabrika işçisi, kaynakçı, makinist, inşaat işçisi gibi pozisyonlarda görev almıştır. Göçlerin devam ettiği 1970’ler ve 80’lerde aile birleşimiyle nüfus arttıkça, Türk toplumu içinde kendi işini kurma eğilimi de belirdi. Melbourne’da Türk restoranları (özellikle kebapçılar), pastaneleri, bakkalları, manavları açılmaya başladı ve bu işletmeler hem Türk hem geniş toplumdan müşterilere hitap etti. Bugün Melbourne’da “Sydney Road” gibi bazı ana arterlerde Türk esnafının yoğun olduğu görülür. Avustralya doğumlu ikinci ve üçüncü kuşak Türk kökenliler arasında meslek sahibi profesyoneller de giderek çoğalmıştır. Eyalet verilerine göre Victoria’daki Türkiye doğumluların yaklaşık üçte biri işçi ve üretim/tamirat sektöründe, dörtte biri ise profesyonel mesleklerde çalışmaktadır[42]. Bu, doktor, mühendis, öğretmen, memur gibi alanlarda da hatırı sayılır Türk kökenli Avustralyalı bulunduğunu gösterir. Bununla birlikte, hala toplumun önemli bir kısmı ticaret (perakende), ulaşım (şoförlük, lojistik) ve imalat gibi alanlarda yoğunlaşmıştır. Özellikle iç dekorasyon, mobilya imalatı, gıda üretimi gibi küçük ölçekli sanayilerde Türk girişimciler aktif rol almaktadır. Son yıllarda eğitimli gençler arasında kurumsal sektörlerde (bankacılık, BT sektörü vb.) kariyer yapan Türk asıllı Avustralyalılar da çıkmaktadır. Genel olarak, Melbourne Türk diasporası işçi kökenli bir topluluk olarak başlayıp kademeli olarak esnaflaşan ve kısmen profesyonel sınıfa doğru ilerleyen bir yapıya sahiptir.

Sosyoekonomik Durum: Melbourne’daki Türk toplumu, Avustralya’nın refah seviyesiyle kıyaslandığında orta halli bir konumda bulunmaktadır. İlk kuşak Türkler çoğunlukla düşük ücretli fabrika ve hizmet işlerinde çalışarak çocuklarını büyütmüşlerdir. Bu kuşak maddi olarak büyük zenginlik elde etmese de kendi evlerini satın alma, çocuklarını okula gönderme gibi hedeflerini büyük ölçüde gerçekleştirmiştir. İkinci kuşak, ebeveynlerinin fedakârlıkları sayesinde eğitim fırsatlarına daha fazla erişebilmiştir. Bu sayede, Türk kökenli Avustralyalılar arasında üniversite mezunlarının ve iyi gelirli meslek sahiplerinin oranı giderek yükselmektedir. Ancak topluluk genelini ele aldığımızda, ortalama gelir düzeyi Avustralya ortalamasının bir miktar altında kalabilir; zira hala birçok kişi yarı vasıflı veya vasıfsız işlerde çalışmaktadır. Avustralya İstatistik Bürosu verilerine göre Türk kökenli hanelerin önemli bir bölümü, Avustralya ortalamasına yakın gelir düzeyine sahiptir ve yoksulluk oranı çok yüksek değildir. Konut mülkiyeti konusunda, pek çok Türk kökenli aile kendi evini edinmiştir – Melbourne’un kuzey banliyölerinde Türk mahallelerinde ev sahipliği yaygındır. Dil konusunda, birinci kuşak göçmenler arasında İngilizce yeterliliği kısıtlı olanlar olsa da, ikinci ve üçüncü kuşak İngilizceyi anadil düzeyinde konuşmaktadır; bu da iş ve eğitim imkanlarını artırmaktadır. Türk diasporasının Avustralya toplumuna uyumu genelde başarılı kabul edilir: Suç oranları düşük, işgücüne katılım makul seviyededir. Kültürel olarak Türkler kendi derneklerini, camilerini ve etkinliklerini sürdürürken aynı zamanda Avustralya’nın çokkültürlü yapısı içinde saygın bir yer edinmiştir. Örneğin her yıl 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı baloları düzenlenmekte, Türk mutfağı ve kültürü Avustralya’da tanınmaktadır[52]. Sonuç olarak Melbourne’daki Türk diasporası sosyoekonomik açıdan istikrarlı bir orta sınıflaşma eğilimindedir; ciddi bir toplumsal dışlanma problemi yaşamadan, Avustralya’nın fırsatlarından yararlanarak yaşamlarını idame ettirmektedir.

Diğer Azınlık Toplulukları: Melbourne, dünyanın en etnik çeşitli kentlerinden biridir. Türk diasporası da bu mozaiğin bir parçasıdır. Şehirdeki en büyük göçmen topluluğu İngiliz/Avrupalı kökenliler olsa da, etnik azınlıklar içinde özellikle Yunan ve İtalyan asıllı Avustralyalılar tarihi olarak çok büyük yer tutar. Melbourne, Yunanistan ve Kıbrıs dışında dünyanın en büyük Yunan nüfusuna sahip şehri olarak anılır – 2016 sayımına göre Melbourne’da 173.000’den fazla Yunan asıllı kişi yaşamaktadır (nüfusun %3,9’u)[53]. Benzer şekilde İtalyan kökenli nüfus da on binlerce büyüklüktedir. Bunun yanında Melbourne son dönemde Asya kökenli göçmenlerin (Çin, Hindistan, Vietnam, Filipinler) hızla arttığı bir metropoldür. Örneğin Çin asıllıların ve Hint asıllıların her biri şehir nüfusunun yaklaşık %5’ine yaklaşmıştır. Vietnamlılar önemli bir topluluktur (özellikle Footscray bölgesinde). Orta Doğu kökenli (Lübnanlı, Iraklı vb.) ve Afrika kökenli (Sudanlı, Somalili vs.) daha küçük topluluklar da mevcuttur. Melbourne’da Türkler sayıca bu grupların bazılarına kıyasla daha az olsalar da, çokkültürlü toplumun tanınan bir unsuru durumundadırlar. Özellikle Yunan ve İtalyan komşu topluluklarla etkileşim halindedirler; camileri, Türk okulları ve kültürel dernekleri ile Melbourne’da kalıcı bir varlık sürdürmektedirler.

Kaynaklar: Düzenlenen rapordaki bilgiler çeşitli güncel kaynaklardan derlenmiştir. Nüfus ve oran verileri ilgili ülkelerin resmi istatistiklerinden ve akademik çalışmalardan alınmıştır[3][4][15][32][39][46]. Türk diasporasının sektörlere dağılımı ve sosyoekonomik durumu üzerine veriler akademik araştırmalar, anketler ve resmi raporlardan elde edilmiştir[9][7][18][42]. Ayrıca her şehirdeki diğer önemli azınlık gruplarına dair bilgiler o ülkenin demografik istatistiklerinden ve ilgili literatürden sağlanmıştır[21][13][39][53]. Bu kaynakların detaylı dökümleri rapor içinde sunulmuştur. Böylece, dünya genelinde Türk diasporasının en yoğun olduğu şehirler hakkında kapsamlı ve karşılaştırmalı bir bakış sağlanmıştır.